Trausti Ferðaminningar

1. Auflage 2023
ISBN: 978-87-28-28156-7
Verlag: SAGA Egmont
Format: EPUB
Kopierschutz: 6 - ePub Watermark

E-Book, Icelandic, Deutsch, Band 11, 152 Seiten

Reihe: Jón Trausti: Ritsafn I-VIII

Ferðaminningar Jóns Trausta hafa að geyma frásögn hans af flakki um Þýskaland, Sviss og England á síðari hluta 19. aldar. Þess merkilega bók veitir innsýn í hvernig ferðalögum var háttað á fyrri öldum og hvernig íslendingur upplifði umheiminn áður en aðgengi að upplýsingum var á hverju strái.

Jón Trausti er skáldanafn Guðmundar Magnússonar. Hann ólst upp við fátækt hjá foreldrum sem voru í Húsmennsku. Eftir fermingu lærði hann prentiðn og í kjölfar þess fékk fátæki sveitadrengurinn fjölmörg tækifæri. Hann gaf út sína fyrstu ljóðabók árið 1899 og átti farsælan feril sem rithöfundur en sumir telja hann vera fyrsta metsöluhöfund Íslands. Árið 1918 var Guðmundur meðal þeirra 484 Íslendinga sem létust úr spænsku veikinni.

Autoren/Hrsg.

Trausti, Jón

Leseproben

INNGANGUR

„Íslendingar viljum vér allir vera.“

Þessi orð hafa hljómað milli landshorna frá því Fjölnismenn gjörðu þau að einni grundvallarsetningunni í félagslögum sínum.

Annað mál er það, hvað þau hafa átt djúpar rætur, að minnsta kosti hjá sumum.

Og þótt viljann vanti ekki, er það efasamt, hvort allir gera sér skilyrðin fyrir því að geta fylgt þessari meginreglu fullkomlega ljós.

En þau eru auðvitað til.

Og þau eru ekki einungis það, að vera nógu forn í skapi og forn í máli, trúa á fornan hetjuþrótt og stæra sig af fornri menningu, því að slíkt er að halla sér að brjósti múmíunnar. Okkar forna menning er góður og blessaður arfur, sem ég ber djúpa lotning fyrir, en hún veitir ekki andlegu lífi voru nú á dögum næringu nema að nokkru leyti. Það er mikil minnkun að þekkja hana ekki og kunna ekki að meta hana, en það er þó enn þá meiri minnkun að þekkja ekkert annað.

Hún er í raun og veru ekki nema einn kafli úr heild, sem vér eigum að þekkja alla og þekkja vel, — sögu þjóðarinnar.

Vér Íslendingar höfum miklu meiri tilhneigingu til að líta aftur fyrir oss en fram fyrir oss, að líta til Íslands eins og það var, en ekki eins og það á að verða. Þess vegna hættir framförum vorum við að ganga út á hliðina eins og krabbanum.

____________

Vér verðum fyrir óþarflega miklum áhrifum frá einni útlendri þjóð, Dönum, en allt of litlum áhrifum frá öðrum þjóðum.

Og þannig hefir það verið um margar aldir. Íslendingar hafa fengið rétt að kalla alla sína útlendu menningu innflutta frá Danmörku.

Allt það, sem ekki er íslenzkt á Íslandi, það er danskt. Áhrif frá öðrum þjóðum eru varla teljandi.

Menningarstraumurinn frá Danmörku hefir orðið oss til góðs að sumu leyti, en ills að sumu leyti, eftir því sem hann hefir átt hér við. En eitt er að minnsta kosti víst: Hann hefir ekki fullnægt oss.

Sú breyting, sem á þessu hefir orðið á seinni árum og er að verða árlega, er ekki enn farin að koma þjóðlífi voru að neinum verulegum notum. Það er ekki heldur laust við ótrú á ýmsu því, sem kemur annars staðar frá, t. d. frá Ameríku.

Íslendingar eru gjarnir á að fara utan til að afla sér menningar, en allur fjöldinn fer enn þá ekki annað en til Kaupmannahafnar, — og kemur svo auðvitað aftur án þess að hafa neinu kynnzt öðru en Kaupmannahöfn og það kannske ekki einu sinni á sem hollastan hátt.

Embættismannaefnin fara til Kaupmannahafnar, — en þeim er raunar mest vorkunn, því að þar fá þeir námsstyrk, sem þeim flestum veitir ekki af. Þeim, sem leita sér verklegrar menntunar, eða þeim, sem fara í verzlunarerindum eða til að sjá sig um, er miklu minni vorkunn.

Smíðavitið, verzlunarþekkingin, matartilbúningurinn og — meira að segja — búnaðarvitið — allt er sótt til Kaupmannahafnar. Og nú eru menn farnir að sækja danska lýðháskóla líka. Það er eins og engin þjóð á jörðu kunni neitt eða sé neitt í neinu nema Danir.

Og eina útlenda málið, sem almennt er lesið hér á landi, er danskan.

Meiri hlutinn af bókmenntum þeim, sem lesnar eru í landinu, er á dönsku.

Jafnvel helmingurinn af hugsununum, sem vér hugsum, eru hugsaðar á dönsku. — Og svo kemur allur þessi hópur, sem til Danmerkur fer, heim aftur með meira og minna danskt loft í lungunum, — lífsskoðanir, sem hingað hafa lítið að gera, og þekkingu, sem ekki kemur oss að hálfum notum. En eitt hefir mikill fjöldi lært af Dönum: Að vera ákaflega hrifnir af þeim, en líta smáum augum á þjóðlíf vort — eins og þeir.

Danir gera líka sitt til að halda þessu í horfinu. Það er fráleitt tilviljun ein, að fargjaldið með póstskipunum er haft jafnt til Kaupmannahafnar og Englands. Það er víst sú eina skipaleið í heimi, þar sem ekkert tillit er tekið til vegalengdar, þegar fargjald er ákveðið. Tekið jafnt fyrir helminginn af leiðinni eins og alla leiðina. Með þessu móti er lagður drjúgur skattur á alla þá, sem ekki ætla sér að nota póstskipið lengra en til Skotlands.

Og þetta gerir þingið og landsstjórnin ekkert til að hindra.

Þar við bætast ýmsar ívilnanir og hlunnindi frá Dana hálfu, sem auðvitað vilja heldur, að Íslendingar sæki fremur til sín en annarra. Og það nota þeir sér. Það liggur eins konar þjóðbraut fyrir Íslendinga til Danmerkur. Allar aðrar leiðir eru óruddar og mosagrónar — nema útflytjendabrautin til Ameríku.

En Danir sjálfir senda sína menn til allra nágrannalandanna til náms. Þeir eru búnir að sjá það fyrir löngu, að áhrifin frá einni einstakri þjóð verða einhliða og óholl.

Íslendingar hafa ekki lært að sjá það enn. Það er raunar að byrja og sannarlega vert að hlynna að þeirri viðleitni.

Íslenzk framtíðarmenning verður aldrei byggð á því að apa eftir Dönum — eða nokkurri annarri einstakri þjóð. Áhrifin verða að koma frá mörgum þjóðum. Því betur sem fleiri menningarstraumar geta leikið um þjóðlíf vort, og því betur sem þeir geta verið nýrri og ferskari og átt greiðari leið til vor.

Vér eigum að kynnast öðrum þjóðum, ekki einungis til að dást að þeim, heldur miklu fremur til að læra af þeim. Með því að bera oss sjálfa saman við þær lærum vér bezt að þekkja oss sjálfa og sjá, í hverju oss er ábótavant. Og með því að bera þær sjálfar saman innbyrðis, komum vér einnig betur auga á kosti þeirra og ókosti.

Upp úr þvílíkri þekkingu á vor íslenzka menning að vaxa.

Hún á að byggjast á traustri, vel grundvallaðri þekkingu á afstöðu vorri í menningarlegu tilliti gagnvart öðrum þjóðum.

Og vér eigum að taka eftir þeim, hverri þeirra sem er, það, sem oss hentar bezt í hverri grein, og gera það íslenzkt — bæta það upp frá eigin brjósti og laga það eftir eigin þörfum. Því að vér getum sjaldan búizt við því að fá fyrirmyndir utan úr heiminum, sem að öllu leyti falla í vorar þarfir.

Með því einu móti eignumst vér innlenda menningu. Það gerir minna til, þótt hún verði að einhverju frábrugðin annarra, ef hún hefir sjálfstæðisblæ og samsvarar þörfum vorum og ástæðum. Aðalatriðið er ekki það, að líkjast sem mest einhverri þeirra — því að vér getum ekki líkzt þeim öllum —, heldur að skipa sæti sitt með heiðri á meðal þeirra.

Hvað gera Englendingar? — Þeir hafa orð fyrir að vera afturhaldssamir og búa að því, sem þeir hafa, meðan það er notandi. En þeir ferðast um...