Trausti Heiðarbýlið

1. Auflage 2023
ISBN: 978-87-28-28164-2
Verlag: SAGA Egmont
Format: EPUB
Kopierschutz: 6 - ePub Watermark

E-Book, Icelandic, Deutsch, Band 2, 303 Seiten

Reihe: Jón Trausti: Ritsafn I-VIII

'Brekkurnar breiða út víða faðma. Þær eru skrúðgrænar upp á brún og ofan í skaut. En þær laða enga skepnu til sín, nema nokkrar heimskar sauðkindur.' Heiðarbýlið er hluti af seríunni Halla og Heiðarbýlið og er seinni partur sögunnar. Þessar skáldsögur Jóns Trausta eru á meðal vinsælustu framhaldssagna íslenskrar bókmenntasögu og nutu þær mikilla vinsælda þegar þær komu út snemma á 20. öldinni. Halla er af mörgum talin fyrsta metsölubók Íslands. Hér segir frá fólkinu á Heiðarbýli, afkomu þeirra, fjölskyldusögu og örlögum. Sagan á vel við lesendur Guðrúnar frá Lundi, aðdáendur hússins á sléttunni og alla lesendur sem una sér vel við að lesa sögulegar skáldsögur.

Jón Trausti er skáldanafn Guðmundar Magnússonar. Hann ólst upp við fátækt hjá foreldrum sem voru í Húsmennsku. Eftir fermingu lærði hann prentiðn og í kjölfar þess fékk fátæki sveitadrengurinn fjölmörg tækifæri. Hann gaf út sína fyrstu ljóðabók árið 1899 og átti farsælan feril sem rithöfundur en sumir telja hann vera fyrsta metsöluhöfund Íslands. Árið 1918 var Guðmundur meðal þeirra 484 Íslendinga sem létust úr spænsku veikinni.

Autoren/Hrsg.

Trausti, Jón

Leseproben

INNGANGUR

Þeir, sem fara fram með ströndum Íslands, fá lítið að sjá af landinu.

Þeir fá að sjá hafþokuna og ef til vill hafísinn, brimrótið á blindskerjunum, fuglabreiðurnar kringum vörpin og skipin á miðunum.

Þeir sjá risavaxnar hamrahyrnur rísa úr sjónum og raða sér í fylkingar. Þær ber við himin og oft eru þær skýjum sveipaðar. Að baki þeirra bregður fyrir breiðum bungum með hjarnflákum. Á milli þeirra opnast þröngir firðir með sjóþorpum og smákauptúnum. Reykur beltar sig meðfram hlíðunum; skipasiglur ber í klettahjallana.

En innst blámar jafnan fyrir heiðarbrún, sem lokar innsýn til landsins.

Þeir fara djúpt fyrir flóa og flatar strendur. Þá liggur landið úti við sjóndeildarhringinn sem blá mön. Jöklarnir skína eins og hvelfiþök. Heiðar og láglendi renna saman í myrkblárri móðu.

Fögur er sú sjón. Mörgum verður hún torgleymd.

En að baki þessara hnarreistu strandafjalla, að baki heiðanna, sem loka fjarðarbotnunum, langt innan við breiða flóa og brimkögraða sanda, langt — langt inni í heiðblámanum liggur annar hluti Íslands, harla ólíkur þeim, sem fyrir menn ber af skipaþiljum.

Þar liggja heiðalöndin, auð og óbyggð, og eru notuð fyrir afrétti.

Þar brosa grænir hvammar og grösugir balar, fossandi lækir og fiskirík vötn.

Bylgjur líða yfir víðlend starengi, sem aldrei eru ljáborin.

Bláfjólur anga á bökkum tærra linda. Þar lifa þær og deyja án þess að gleðja nokkurt auga. Hvann-njólarnir standa teinréttir og bera höfuðin hátt. Þeir eru kórónaðir að konunga hætti. Salómó í allri sinni dýrð var ekki svo skrýddur sem einn af þeim. En enginn er til að dást að þeim.

Blómlegir reynirunnar veifa liminu í sumargolunni. Þeir eru gestrisnir að eðlisfari og bjóða skjól og unað; en enginn heimsækir þá.

Brekkurnar breiða út víða faðma. Þær eru skrúðgrænar upp á brún og ofan í skaut. En þær laða enga skepnu til sín, nema nokkrar heimskar sauðkindur.

Frjálsir fuglar svífa yfir heiðunum og eiga þar athvarf. Drifhvítir svanir fella þar fjaðrir sínar hvert sumar. Þeir eru gæfir eins og lömb; þeir hafa aldrei lært menn að óttast.

Allt er fellt í umgerðir blikandi jökla og blárra tinda, gróinna hraunstrauma og grárra eyðisanda.

Þessi hluti Íslands er heimur út af fyrir sig, með sumaryndi og vetrarríki. Hann er mikill að fegurð, mikill að svip og mikill að víðáttu.

Hvergi á hann líka sinn. —

Nú fækkar þeim árlega, sem nokkuð hafa af honum að segja.

Nú, í byrjun 20. aldar, liggur þjóðleið Íslendinga um sjóinn, fyrir utan firði og framnes. —

Áður lágu leiðir almennings um landið.

Þá þekkti hver ferðalangur landið og rataði um það þvert og endilangt. Þá voru heiðarnar hverjum manni kunnar, vöðin á ánum hverjum manni fær. Þá vöndust menn hættum og erfiðleikum landferðanna frá barnæsku og öfluðu sér orðstírs á fjallvegunum.

Jafnvel um Ódáðahraun lágu mannaspor og hesta.

Þá riðu höfðingjar landsins með sveitir sínar þær leiðir, sem nú eru torfundnir fylgdarmenn að.

Nú gróa upp hinir gömlu troðningar á heiðunum, leirrenna og sandverpast. Enginn veit með vissu, hvar sumir heiðarvegirnir hafa legið.

Hið fagra og tignarlega hálendi Íslands sígur í gleymsku og máist smátt og smátt út úr meðvitund þjóðarinnar.

Örnefnin gleymast. Oft voru þau kennd við frábæra karlmennsku eða sögulega atburði á tíð löngu liðinna forfeðra. Sum þeirra hafa þeir helgað með lífláti sínu. —

Á óbyggðum þessum skóp þjóðin sér huliðsheima. Þar létu menn hugann reika á löngum rökkurstundum.

Þá urðu óbyggðirnar kvikar og kynjaverum byggðar. Allt var þar ramheiðið, fornt í skapi og fjölviturt. Sumt var risalegt og ferlegt. Fátt var þar barna meðfæri.

En tryggt var þar allt og tvídrægnislaust, eins og þjóðin vildi sjálf vera.

Tröll bjuggu í nípum fjallanna. Þar sátu þau fyrir ferðamönnum og kváðu kviðlinga. Þau átu smalamenn á jólanóttum; en þau sprungu af harmi, ef vinir þeirra brugðust þeim.

Útilegumenn sátu þar óðul sín í afdölum, sem Skuggavaldur skýldi fyrir byggðamönnum. Þeir gerðu mönnum gerninga og villtu þá, glímdu við þá og báru af þeim. En þegar í raunirnar rak, voru þeir bræður þeirra.

Þar sveimuðu svipir dáinna manna um heiðarnar. Þeir gátu ekki legið kyrrir, því að enginn hafði kastað á þá vígðri mold. Þeir stigu vofudansinn í hörðustu mjallrokunum; — en þeir veinuðu eins og dauðsjúk börn, þegar þeir sáu fyrir slys og manntjón. —

Sæll var sá, sem víða hafði farið um landið og kunni frá mörgu að segja. Hann skorti ekki áheyrendur.

„Fjöld ek fór, fjöld freistaðak“, gátu þeir sagt með rökum. Óteljandi voru þær sögur, sem menn kunnu af fjallförum sínum og annarra.

Oft var þá frá fleiru skýrt en gerzt hafði. —

Þá lágu fjarlæg heiðalönd í töfraljóma ævintýranna fyrir sjónum framgjarnra æskumanna og stæltu ímyndunarafl þeirra. Þeim brann hugur í brjósti að kanna þar sjálfir nýja stigu, rata í mannraunir og afla sér ágætis.

Þá var Ísland fjölda manna nógu stórt og nógu ríkt.

Þá unnu menn landinu, en vissu það ekki. Nú þykjast fleiri unna því en gera það.

Nú eru allar kynjasögur um óbyggðirnar dauðar; traust á vaxandi þekkingu og nýr hugsunarháttur hefir ráðið þær af dögum. Þannig fara allar kynjasögur á endanum, hversu heilagar sem þær hafa verið haldnar á sinni tíð. Andagift feðranna úreldist.

En móðir þeirra, hin hrikafagra, íslenzka fjallanáttúra, sem speglar sig í þeim öllum, — hún er líka að hverfa sjónum öllum þorra manna.

Nú liggja hinir fögru og björtu heiðaflákar auðir og gleymdir þúsundum Íslendinga, er sveima kringum landið með súð undir fótum.

Fáeinir fjallskilamenn leggja þangað leiðir sínar einu sinni eða tvisvar á ári.

Stöku menn neyðast til að fylgja þangað forvitnum útlendingum, sem komnir eru langar leiðir yfir lönd og höf til þess að sjá Ísland og láta sér ekki nægja strendurnar einar.

Annars koma þangað engir menn.

Þessir menn eru einir til frásagna um auðæfi þau, sem liggja ónotuð í návist og skjóli hálendisfegurðarinnar sumarsælu.

Enn færri þekkja vetrarríkið þar.

____________

Líti menn yfir þessi...