Trausti Leysing

1. Auflage 2023
ISBN: 978-87-28-28162-8
Verlag: Saga Egmont
Format: EPUB
Kopierschutz: 6 - ePub Watermark

E-Book, Icelandic, Deutsch, Band 4, 536 Seiten

Reihe: Jón Trausti: Ritsafn I-VIII

'Með köldu glotti og kurteisu viðmóti umgekkst hann hvern mann og dró sig hvergi í hlé. Með því espaði hann gremju þá og óbeit, sem nóg var af í skapi manna.' Leysing er ein af samtímasögum Jóns Trausta. Skáldsagan segir frá daglegu lífi Íslendinga í kaupstöðum á 20. öldinni. Hér snertir höfundur á íslenskri hagsögu í samfélagslegu samhengi en söguþráðurinn tekst á við ástir, sekt og samvisku manna.

Jón Trausti er skáldanafn Guðmundar Magnússonar. Hann ólst upp við fátækt hjá foreldrum sem voru í Húsmennsku. Eftir fermingu lærði hann prentiðn og í kjölfar þess fékk fátæki sveitadrengurinn fjölmörg tækifæri. Hann gaf út sína fyrstu ljóðabók árið 1899 og átti farsælan feril sem rithöfundur en sumir telja hann vera fyrsta metsöluhöfund Íslands. Árið 1918 var Guðmundur meðal þeirra 484 Íslendinga sem létust úr spænsku veikinni.

Autoren/Hrsg.

Trausti, Jón

Leseproben

I.
MILLI KAUPTÍÐANNA

Það var dauflegt í búðinni hjá Þorgeiri Ólafssyni, eða réttara sagt í búð Peter Jespersens Efterfölger, búð gömlu, dönsku fastaverzlunarinnar á Vogabúðum.

Engin lifandi sál hafði komið inn í búðina allan seinni hluta dagsins.

Verzlunarstjórinn sat aleinn og steinþegjandi yfir reikningum sínum og höfuðbókum inni í skrifstofunni, sem var innar af búðinni; en bókarinn hafði farið hóstandi og blótandi heim til sín.

Hann var orðinn værugjarn, karlhrófið, og var ekki við skáborðið sitt í búðinni nema stund úr deginum, ef hann þá annars kom nokkurn tíma allan daginn. En þegar hann var þar, var hann stöðugt hóstandi og blótandi til skiptis, eða hvort tveggja í einu, eftir því, hve mikið honum lá á. Hann blótaði bæði í illu og góðu, ýmist búðarsveinunum eða viðskiptamönnunum; stundum öllu milli himins og jarðar. Og ævinlega, þegar hann blótaði, fékk hann hóstahviðu; því meiri, sem hann kvað ósleitilegar að. Hann var orðinn geðvondur og rétt að kalla kominn í rúmið. Eftir 40 ára dygga þjónustu við verzlunina var hann nú orðinn hrein og bein plága bæði fyrir verzlunarmennina, verzlunarstjórann og viðskiptamennina. Enda átti hann auðsjáanlega lítið eftir annað en hósta upp úr sér síðustu golunni. — Bezt er því, að hann sé úr sögunni.

Veðrið var dæmalaust indælt þennan dag, logn og blíðviðri með daufu sólskini, og höfnin spegilslétt.

Fram undan ytri kaupstaðnum lá gufuskip, sem verið var að afferma. Þar úti var ys og annríki, áraglam, skrölt í járnkeðjum og eimvindum og hvæs í eimpípum, hróp og köll. Þar var líf í tuskunum. Skipið var farið að léttast og orðið hátt á sjónum að framan, svo breiður bekkur af rauðum botninum speglaði sig í vatninu.

Inni í innri kaupstaðnum var eitthvað dálítið daufara. Þar sást varla nokkur lifandi hræða á ferli. Allt líf var þar sem fallið í rot. Það mátti því heita lífgandi tilbrigði, ef út úr einhverju húsinu sást koma vinnukona með skólpfötu, til að hella úr henni, eða ef einhver kerlingin í torfkotunum, sem nóg var af í kaupstaðnum, rak sótugan hausinn út úr dyrunum og hrópaði á krakkana.

Það hleypti því óneitanlega miklu lífi í þessa steingervingskaupstaðarkyrrð, þegar gamli bókarinn — sem er úr sögunni — var að staulast heim til sín, hóstandi, svo undir tók í húsunum, og blótandi í hálfum hljóðum. Þar var þó líf, þótt ekki væri það burðugt.

Nærri má geta, hvernig þeim hafi liðið, þessum tveimur ungmennum, sem áttu að gæta búðarinnar og afgreiða þar, ef á því hefði þurft að halda.

Að þurfa, í slíku blessuðu veðri, að kúldast inni í búð, þar sem ekkert var að gera og enginn kom! Hamingjan góða, — það var auma lífið.

Meðan bókarinn — sem er úr sögunni — var í búðinni, var vistin þar þessum tveimur unglingum því nær óþolandi. Þá gengu aldrei af þeim illyrðin. Og þó ekkert væri að gera, reyndi hann að finna upp eitthvað handa þeim, þótt ekki væri nema til að stríða þeim með því. Því betra sem það var óþrifalegra verk og ataði þá meira út. Í þetta skipti lét hann þá vega sundur hellulit og fleiri liti, svo það væri til í smábréfum, ef einhver vildi kaupa það, og gladdi sig innilega yfir því að sjá þá alla lituga um hendurnar og vita þá kiína sig á litnum. Það var þeim mátulegt, bannsettum slæpingunum, sem ekkert nenntu að gera!

En þegar bókarinn var farinn, var sundurvigt litarefnanna lokið. Og búðarsveinarnir sárbölvuðu bókaranum, meðan þeir voru að hreinsa af sér litinn.

Nú hefði verið alveg óhætt fyrir þá að loka búðinni, því engar minnstu líkur voru til, að nokkur manneskja villtist þangað inn eftir þetta, ekki einu sinni til að slæpast þar. En hvað skyldi „sá gamli“ segja, ef þeir styngju upp á öðru eins.

Nei — þarna urðu þeir að hanga hvor yfir öðrum, leiðir og iðjulausir, þar til hinn venjulegi tími væri kominn til að láta hlerana fyrir gluggana og loka útidyrunum á búðinni.

Og þeir máttu ekki einu sinni skvetta sér neitt upp — takast á. Þeir máttu engan hávaða gera. Því þótt bókarinn væri farinn, þá var „sá gamli“ þarna inni.

Slíkri athugasemd fylgdi jafnan aðvarandi augnabending til skrifstofuhurðarinnar.

Þeir gerðu því ekkert — nema slánuðust fram og aftur um búðina, eða lögðust „fram á lappir sínar“ á búðarborðið og horfðu út um opnar búðardyrnar á gufuskipið frammi á höfninni og það, sem gerðist í kringum það.

Þangað til þeir fóru báðir að geispa.

En einmitt geispinn vakti þá. Og þegar sá eldri og stærri geispaði sem allra mest, fékk sá yngri og minni óviðráðanlega löngun til að skjóta upp í hann korktappa.

„Ertu svo djarfur —!“ sagði sá eldri og skyrpti út úr sér korktappanum.

„Heyrðu, góði,“ sagði sá minni. „Ég var aðeins að minna þig á að halda hendinni fyrir munninn, þegar þú geispar.“

Hann bjóst þó við, að málsbótin mundi lítið stoða. Hann flýði því út í horn, en hafði hendur á lofti til varnar sér.

Þess þurfti líka við, því sá stærri leitaði eftir. Svo hófst glíman. Nú gleymdu þeir alveg „þeim gamla“ inni í skrifstofunni.

Sá yngri náði undirtökunum í góðri hryggspennu og gekk vel fram, þótt hinn væri lengri og dálítið sterkari. Barst leikurinn víða um búðina með talsverðu harki, og raskaðist margt lauslegt, sem fyrir varð. Eftir nokkrar sviptingar komu þeir að búðarborðinu. Bjóst þá sá eldri til að brjóta hinn á bak aftur við borðbrúnina.

En sá litli var mjúkur eins og fjöður; vatt hann sér undan með lagni, án þess að gefast upp. Á borðbrúninni varð leikurinn harðastur. Þar átti að skríða til skarar.

Þá vildi þeim það óhapp til, að 50 punda lóð, sem stóð á borðinu, varð fyrir vel úti látnu olnbogaskoti, svo það veltist fram af borðinu — ofan í fullan kassa af lampaglösum, sem stóð opinn þar rétt innan við borðið.

Búðarsveinunum brá mjög við þetta óhapp. Og þótt leitt væri að hætta glímunni fyrr en fullreynt væri, komu þeir sér orðalaust saman um það. Svo var nú komið fyrir þeim báðum, að þeim lá mest á því í bráðina að laga á sér fötin. Þau fóru illa eftir tuskið. Meðan þeir voru að því, svipuðust þeir um hálfvandræðalega og...