Trausti Sögur frá Skaftáreldi

1. Auflage 2023
ISBN: 978-87-28-28160-4
Verlag: SAGA Egmont
Format: EPUB
Kopierschutz: 6 - ePub Watermark

E-Book, Icelandic, Deutsch, Band 6, 543 Seiten

Reihe: Jón Trausti: Ritsafn I-VIII

'Á Síðunni var um þessar mundir mikið um fyrirburðasögur. Mörg ár undanfarið höfðu ókennilegar vatnavættis sézt í Feðgakvísl í Meðallandi. Nú bárust líka heldur en ekki mergjaðar sögur af skrímsli, sem lágu í Hólmsá. Sögur gengu miklar um rauðan sjó við Vestmannaeyjar.' Sögur frá Skaftáreldi er fyrsta sögulega skáldsaga Jóns Trausta. Hér eru Skaftáreldar, eldgos sem stóð frá 1783 - 1784, sögusviðið en samhliða náttúruvá glíma sögupersónur við miklar ólgur í sínu persónulega lífi. Þessi tvíræða og margbrotna skáldsaga er bæði fróðleg og skemmtileg, sérstaklega fyrir lesendur sem hafa áhuga á jarðhræringum, sögulegum skáldsögum og sögu Íslands.

Jón Trausti er skáldanafn Guðmundar Magnússonar. Hann ólst upp við fátækt hjá foreldrum sem voru í Húsmennsku. Eftir fermingu lærði hann prentiðn og í kjölfar þess fékk fátæki sveitadrengurinn fjölmörg tækifæri. Hann gaf út sína fyrstu ljóðabók árið 1899 og átti farsælan feril sem rithöfundur en sumir telja hann vera fyrsta metsöluhöfund Íslands. Árið 1918 var Guðmundur meðal þeirra 484 Íslendinga sem létust úr spænsku veikinni.

Autoren/Hrsg.

Trausti, Jón

Leseproben

FYRSTI ÞÁTTUR

1. BLESSAÐ VORIÐ.

Vorið 1783 var eitt hið blíðasta og yndislegasta, sem gamlir menn mundu eftir á Suðurlandi. Allan seinni hluta vetrarins hafði veðráttan verið undur mild, þó að stundum væri hún umhleypingasöm, og síðan á einmánuði höfðu gengið einmuna blíður, svo að varla sá dagamun.

Í flestum sveitum á Suðurlandsundirlendinu hafði fénaður ýmist gengið sjálfala eða þá sama sem sjálfala allan þennan vetur. Sumstaðar höfðu lömb alls ekki verið tekin í hús og kunnu ekki að éta hey. Annarstaðar höfðu að vísu lömb verið tekin á gjöf og það rýrasta af fénu, en hitt ekki.

Í Skaftafellssýslunum var það orðin rótgróin venja og lenzka að láta fé ganga úti vetur og sumar og gefa því á gaddinn, þegar allra harðast var. Menn sögðu, að féð yrði harðfengara og héldi sig betur að haga, ef það væri svo hart leikið. Margir höfðu engin fjárhús á jörðum sínum og sumir höfðu rifið þau niður, sem áður höfðu verið. — Þennan vetur hafði að minsta kosti ekki þurft fjárhúsa við, og alt fram á vordaga gekk fé Skaftfellinga í fegursta frelsi um búfjárhaga þeirra. Enda var það fannhvítt á lagðinn, ljónstygt og líktist villikindum.

Til sjávarins hafði árgæzkan verið lík. Framan af vetrarvertíðinni voru að vísu ógæftir, og leiddi af þeim skipatjón á Suðurnesjum, er kostað höfðu samtals 14 manna líf. Slíkri blóðtöku og þaðan af meiri voru sjómenn orðnið vanir og settu ekki fyrir sig. Þegar á leið vertíðina, bötnuðu gæftir um alt Suðurland, og tók þá að aflast, svo að hlutir sjómanna urðu alstaðar hærri en í meðallagi.

„Siglingin“ var að vísu ekki komin, — það er að segja kaupförin með sumarvörurnar. Um lok vetrarvertíðar var ennþá dæmalaust að sjá slíka gesti. Þó þjakaði nú ekki verzlunarólagið eins sárt og oft hafði áður verið í tíð þeirra manna, sem enn voru á lífi. Almenna verzlunarfélagið — Mjölbótafjelagið, háloflegrar minningar! — hafði látið verzlun Íslands af höndum fyrir nærri því áratug síðan (1774). Síðan var verzlunin rekin á konungs kostnað. Þótti þá skifta til batnaðar að ýmsu leyti, þótt margra bóta þyrfti enn við. Að minsta kosti voru nú eftirlegukaupmenn á öllum helztu höfnum með nokkrar vörur undir höndum, svo að ekki var loku fyrir það skotið, að menn gætu náð í ýmsar nauðsynjar sínar, þegar þeir voru á ferð, á hverjum tíma árs sem var. Þetta var þeim mikil gleði, sem mundu daga Verzlunarfélagsins og Hörmangarafélagsins. Nú voru allsnægtir — sem þá var kallað — geymdar í kóngsverzlunarhúsunum á Eyrarbakka og í Vestmannaeyjum.

Og um vertíðarlokin, þegar bændur sóttu vermenn sína til sjávar, gátu þeir notað ferðina til að koma við í kaupstaðnum og taka bráðustu nauðsynjar sínar, — að minsta kosti fá sér á kútinn.

Og „sigling“ var komin, — þó að ekki væru það kaupskipin. Síðustu vikur vertíðarinnar höfðu lágbyrðar og hásigldar enskar duggur siglt inn á fiskimiðin. Þeim fjölgaði daglega. Þær voru vel út búnar að heiman, bæði að vistum og veiðarfærum, og það var undarlega freistandi að renna sér að hliðinni á þeim, beint fram undan nefjunum á hreppstjórum og sýslumönnum, vel birgur af sokkum og sjóvetlingum. Menn skildu hvorir aðra — einhvern veginn, og það nægði. Ekki fóru margar sögur af því, sem þar fór fram, en báðir skildu ánægðir.

Árin á undan höfðu verið uppgangsár fyrir Suðurlandssveitirnar. Hnekkir sá, sem sumar þeirra höfðu beðið við það, að Katla gaus fyrir 28 árum (1755) og Hekla fyrir 17 árum (1766), var nú bættur að mestu. Enda hafði sandurinn úr Heklu fallið mestallur yfir óbygðir og gert aðaltjónið fyrir norðan heiðar. Þessir viðburðir voru að vísu enn í fersku minni og þóttu feitir til frásagna, en ekki stóð nú lengur geigur af þeim.

Að einu leyti hafði Sunnlendingafjórðungur beinlínis auðgast á kostnað annara landsfjórðunga síðustu árin. Fjársýkin hafði geisað um Norðurland og mikinn hluta Vesturlands um mörg ár og að lokum gereytt allar sveitir að sauðfé allar götur austur að Þjórsá. Af þessu hafði leitt hallæri og mannfelli í mörgum héruðum. En þetta varð Rangæingum og Skaftfellingum fyrir hinu mesta ári. Þeir höfðu fjölgað fé sínu á þessum árum, og nú skapaðist því markaður. Norðlendingar komu suður hópum saman til fjárkaupa. Buðu þeir fjáreigendum gull og gersemar fyrir kindur sínar og horfðu ekki svo mjög í það, þó að verðið hækkaði. Margir þeirra lögðu á stað heimleiðis með allálitlegar hjarðir. Einum hóp þessara fjárkaupmanna barst á, er þeir lögðu norður á Kjöl seint um haustið 1780, 5 saman með 12 hesta og 200 fjár, er þeir höfðu keypt í austurhluta Rangárvallasýslu og vesturhluta Skaftafellssýslu. Urðu þeir úti á fjöllunum með alt féð. Það voru Reynistaðarbræður.

En Skaftfellingar undu vel hag sínum. Langt var síðan þær sveitir höfðu staðið með öðrum eins blóma. Langt var síðan þar hafði verið jafnalmenn vellíðan. Og aldrei hafði verið þar jafnmikið af dölum og spesíum.

Yfir þessar sælu sveitir breiddi nú blessað vorið 1783 friðarfaðm sinn. Snjóinn tók upp óvenju snemma. Grasið þaut upp.

Sjór og land lofuðu öllu góðu.

En himinninn —?

Marga daga þessa vors var hann undarlega tvíræður.

Þó að sólskin væri, logn og blíða, var heiðríkjan aldrei hrein, og sólin naut sín aldrei til fulls. Jafnan var móða eða mistur í loftinu, heitt og mollukent. Sló á það einkennilega dýrðlegum litum um sólsetur og sólarupprás. Gylliniskýjaslæður voru þá með öllum sjóndeildarhringnum og langt upp á loft, eldrauðar neðst, en gular og lýsandi efst. Í þessari gullmóðu óð sólin fyrri og síðari hluta dags, gegnum hana féllu geislar hennar eins og gegnum sáld. Þeir jöfnuðust um alt á láði og legi, svo að alt varð jafnlitt, — engir skínandi blettir, engir skarpir skuggar. Landið var alt í lognheitri ljósmóðu, sem gerði sýnið óskýrt og fjöllin öll jafnblá. Við hafsbrún rann sjórinn og loftið saman í þessari móðu. Nær landi liðu lognöldurnar áfram, glampalausar, skuggalausar, þungar og hægfara, eins og blýöldur.

Margir kendu þessa móðu í loftinu því, að eldsumbrot hefðu verið á sjávarbotni út af Reykjanesi. Þó voru sagnirnar um það, sem bárust á milli manna um vorið, svo óljósar og kynjakendar, að gætnir menn þorðu engan trúnað á þær...