E-Book, Romansh, Romance (Other), 270 Seiten
Tuor Settembrini. Veta e meinis
1. Auflage 2014
ISBN: 978-3-85791-977-0
Verlag: Limmat Verlag
Format: EPUB
Kopierschutz: 6 - ePub Watermark
E-Book, Romansh, Romance (Other), 270 Seiten
ISBN: 978-3-85791-977-0
Verlag: Limmat Verlag
Format: EPUB
Kopierschutz: 6 - ePub Watermark
Leo Tuor (naschius 1959) ei carschius si a Rabius e Mustér, nua ch'el ha absolviu il gimnasi. Silsuenter ha el studegiau filosofia, historia e litteratura a Turitg, Fribourg e Berlin. Duront ses studis eis el staus redactur dalla gasetta da students "la Talina". Leo Tuor scriva raquents, essays, columnas e contribuziuns per gasettas, organs ed antologias. Ultra da quei lavura el per radio romontsch. Sia ovra litterara principala ei la trilogia sursilvana Giacumbert Nau (1988), Onna Maria Tumera (2002) e Settembrini (2006). Leo Tuor ha retschiert differents premis e viva cun sia familia a Val/Surrein.
Autoren/Hrsg.
Weitere Infos & Material
I Il mazzagurus
Jeu level mazzar in guru, perquei hai jeu fatg quei da catscha. Miu aunghel preferiu fuva da quei temps igl aunghel strunglader Asrael. El ha cumpignau mei tras ils cuors ed examens per far quei da catscha. La catscha ei ina materia plein sentimentalitads e reliquias, ed jeu level sedistaccar da quei, far mia scola tier in meister dil saung freid: igl aunghel Asrael.
Jeu vegnevel zuar ord ina famiglia da catschadurs e fraudaders che ha mai fatg ceremonias cun corns e rings, zincas, rosas e crunas. Catschadurs che mazzavan per ch’ei hagien da magliar. Catschadurs che magliavan carn selvadia. Tut ils catschadurs ein vegni oriundamein or da quellas famiglias. Ei deva cheu antruras sulettamein purs, paucs mistergners, che fagevan era tuts in tec il pur e mavan cun pissiun suenter selvadis. En nossa stirpa han corns tochen oz mai giu ina muntada e vegnan tratgs el meglier cass en tegia sur la stiva en, sut il trertetg. Jeu sun il sulet che hai fatg corns sin in lenn e pendiu si.
Quei dils corns seigi importau, scheva miu aug Gion Battesta. Igl importau hagi buca mo lavagau la catscha, mobein era il raz grischun. El scheva senza prender la pipa ord bucca: «Il raz grischun fuva avon la mischeida culs jasters, in raz dad umens robusts, empau sco ils confederai, totonas e combas cuortas, denteren bests stampai cun pli bia pelegna e meglier ch’ei era, tipics magliacarn che temevan l’aua. Il frunt era bass, insistents, egls pitgivs che miravan buca els egls ad ins, che examinavan. Las ureglias fuvan scursaladas, las buccas davon sdentadas. Denton quei ei biars onns anavos», scheva el cun ina seriusadad sc’in confessur. Miu aug Battesta manegiava ils temps ch’ei deva aunc glieud che veva sia veta mai fatg bogn, ed eri era schubra. Ins veseva vid sias survintscheglias co el s’imaginava in da quels vegliuords dil temps vegl en in spital dad oz, co ina tgirunza sestellegiass da metter quel en ina bugnera. Ina tgirunza che stuess esser sc’in aunghel neghentader per in tal sventirau che veva mai aunc viu aua.
La teoria da catscha hai jeu giu dil Cantun, la practica digl aug Battesta Levy e da siu frar schumellin che fuvan catschadurs satels e cavacristallas. Zais sco zaungas, secs sco calissuns. Ils vers muntagnards han ureglias cuortas ed ein satels e pigns, quei che seresulta savens ord lur nums (Placi Pign, Testa Pign, Gian Marchet, Andrea Picenoni-Pignet, Gianin Sunaderin, Gian Miotin).
Ils schumellins fuvan catschadurs da professiun, e cu els mavan buc a catscha fabulavan els. Els fuvan atgnamein frars dil tat da vart dil bab ed aschia buca dretgs augs. Aug fuva buca ina noziun schi stretga sco oz. Augs da cusarins e da zavrins vegnevan numnai augs, medemamein umens che stevan datier dalla famiglia che fuvan buca parents. La tatta scheva mai aug, adina auBattesta, auToni, e pér en scola hai jeu empriu ch’ins ditgi aug cun c e scrivi aug cun g.
Quels augs numnavan mei buca nevs, mobein navun. In plaid che jeu hai udiu mo dad els, e che jeu erel loschs da haver mo jeu sco num. Quei tunava archaic sco «babun», dano che babun ha immediat il tef da vegl sco paun e meffa, ferton che «navun» vegn anetg – panf – nunspitgadamein sco Pan, il Dieus antic, davos ina cuscha neu, ed ei cheu.
«All’entschatta ei la lescha, vegnan ei a dir a vus cu vus fageis quei da catscha. Jeu ditgel, all’entschatta ei Diogenes Laertius I, 58: ‹Las leschas semeglian las teilas falien; dat zatgei lev e falomber lien, vegn ei a mauns, sche zatgei pli grond vegn lien, va ei atras e metscha senz’ina noda.›
I deien calar si cun quei da far emprender ordadora da quei ch’ei pil giat. ‹Dem Kanton stehen im Rahmen des Bundesrechts das Jagdregal und das Verfügungsrecht›, und das Verfügungsrecht …, ‹das Verfügungsrecht über die wildlebenden Säugetiere und Vögel› und schmarra narra dad ir dallas preits si e bu vegnir engiu. Ha zatgi studiau vida quei inagada avon che sittar in tier?»
Ed igl aug Battesta che fuva in grond raquintader schava dar la lescha, raquintava, duront ch’el spieghelava giu la Preit Aulta visavi dil fecler, las vetas ed ils meinis dils titans, schava metter si nos tecnocrats leschas e far asils aschi ditg sco ei levan, rieva in tec e spitgava cun pazienzia tochen che la brentina vegneva e serrava la tenda.
«La lescha essan nus. Il tric ei da schar crer quels cheugiu ch’els seigien la lescha, da spitgar giu la brentina e da seregurdar da Diogenes Laertius.»
Igl examen, ni co il candidat ha schoccau igl expert ed impressiunau igl inspecter da catscha cun splegar vinavon quei cul gram che semida en melli cubics cun dar quasi nuot peisa dil det sil tgiet.
Igl expert dumandava tudestg. Il candidat rispundeva romontsch. Igl expert steva sin spinas. Igl inspecter steva sil tgau.
Expert: «Was ist der Drall?»
Candidat: «Il tuorn ei la rotaziun d’in projectil entuorn igl agen ischel.»
«Was bewirkt der Drall?»
«Il tuorn stabilisescha il projectil en sia via da pli tard entras la rotaziun dalla rucla entuorn sesezza.»
«Was ist die günstige Einschiessentfernung GEE?»
«La distanza, tier la quala il projectil d’ina arma taglia per la secunda gada la lingia da mira, senza svariar da quella negliu per pli che quater centimeters.»
«Was bezeichnet man als Freiflug eines Geschosses?»
«Il tschancun da 5–10 mm dil bandunar la cartuscha tochen al penetrar ella conna rigada, ni pli exact: Il tschancun ch’in projectil s’avonza senza rotaziun eifer sia via, aschia ch’el ha bandunau la cartuscha culla part davos senza esser penetraus cun siu empalm ellas rigas dalla conna.»
«Bei der Explosion setzt sich ein Gramm Nitrocellulosepulver in wieviel Kubikzentimeter Gas um?» «In gram puorla da nitrocellulosa semida en melli centimeters cubic gas.»
Igl expert mira sin mei sur il spieghel ora sco sch’el spitgass aunc zatgei. Ed jeu:
«Quei ei la transfurmaziun da grams en cubics, da puorla en gas, da silenzi en plum (cul resultat): Animal, ti eis veta e daventas lumpa.»
Ed el mirava ed jeu cuntinuavel:
«La midada radicala che culminescha ella beadientscha dil catschadur. Quella semanifestescha egl ‹juhui› ch’el sa sez buc, eis ei ussa gl’orgassem ni l’impotenza dad in che ha stizzau veta.»
Miu expert mirava sin mei sco sch’jeu vess si corns, da 27 cm e varga, mirava lu vi sigl expert hospitont si da Cuera, igl inspecter da catscha höchstpersönlich, che fageva sco sche, che capeva aber buca romontsch, quei ch’ins saveva dir vida co el reageva. Miu expert tuschergnava, leds ch’il guru da Cuera pareva da star sil tgau, matei impressiunaus da miu tempo da rispunder sc’ina pistola, e continuava:
«Was geschieht mit dem Projektil durch den Gasdruck?»
«Il projectil vegn sfurzaus da suandar il tuorn dallas ragadas, gezwungen dem Drall der Züge zu folgen», aschuntel jeu frehamein ord malpuccau cugl inspecter per ch’el hagi buca capiu mo las damondas e ch’el hagi ina experientscha da success sco finiziun, vevel jeu gie viu vid la fisionomia dil dumandader che quei seigi stau la davosa damonda partenend la ballistica, cunquei ch’jeu vevel fatg bia examens e savevel nua ch’ils pelischs hagien ils narunchels.
En la proxima stanza seseva il proxim expert. Veva en ina frestga camischa verda, silla schuviala igl uoppen dil cantun cun scret sutvi ‹Wildhüter›. Quei um, il spieghel giusum sil nas, vida far notizias aunc sur dil candidat avon, gnanc mira sin mei, di da prender plaz e damonda:
«Worauf hat der Jäger unmittelbar nach dem Schuss auf Wild zu achten?»
«Sil segn dalla selvaschina e co ella secuntegn.»
«Was ist unter Zeichnen zu verstehen?»
«Il secuntener dalla selvaschina ch’ei tuccada e co ella reagescha dalla dolur dil schoc e dalla tema.»
Ussa vuleva igl expert, che scriveva aunc adina senza haver mirau si da ses pupials, aber tuttina aunc saver in pèr exempels en detagl e zuar per tudestg. Ed jeu, che fuvel staus a scola tier mes augs, entscheivel a raquintar senza zuppentar las realitads dil mazzar e co igl ei cu ins survegn fier viaden el tgierp:
«Den traf Odysseus mit dem Speer in die Schläfe, und durch die andere Schläfe drang die eherne Spitze, und ihm umhüllte Dunkel die Augen.
Den traf der Phyleus-Sohn, der speerberühmte, nahe herangetreten, am Haupt ins Genick mit dem scharfen Speer. Und gerade den Zähnen entlang schnitt unter der Zunge das Erz, und er stürzte in den Staub und fasste das kalte Erz mit den Zähnen.
Idomeneus traf den Oinomaos mitten in den Magen und das Erz schöpfte die Eingeweide heraus, und er fiel in den Staub und fasste die Erde mit verkrampfter Hand.
Meriones setzte dem Davongehenden nach und traf mit dem Speer mitten zwischen die Scham und den Nabel, da, wo am meisten schmerzhaft der Ares wird den elenden Sterblichen: Dort hinein heftete er ihm die Lanze; und der folgte der Speer und zappelte wie ein Stier.
Den stach er unter der Braue in die Bettung des Auges und stiess den Augapfel heraus, und der Speer drang durch...




